سیاوش خدایی

شکل دوم بیانگر کار با واسطه، از طریق فیلتری (وساطت) به نام جنسیت است که بنا به آن، خروجی های مشخصی داده می شود و محصول آن انسانی جنسیتی شده و کاملاً بر اساس الگوهای از پیش تعیین شده است. جالب اینکه این رابطه بر اساس وضعیت متقابل افراد درون اجتماع نیست و کاملاً اشتباه رسم شده است. منظورم این است که کنش و واکنش عوامل اجتماع دو سویه است، نه یک سویه. ولی از آن جهت که این شکل، سیستم ایده آل تفکر حاکم است و ما نیز به دنبال معرفی او و اشتباهاتش هستیم، آنرا آنگونه که هست فرض می کنیم؛ ولی بازهم می گویم شکل صحیح این نمودار رابطه ای دو سویه است. در این نمودار، اصولاً رابطه ای یک سویه است؛ زیرا برآمده از واقعیتهای اجتماعی نیست و بایدها و نه ضرورتها در آن نقش دارند. یعنی رابطه انسان با کار باید و لزوماً جنسیتی باشد و تکامل انسان – حتی در هویت مردانه و زنانه آن- هیچ معنایی ندارد. (نگاه کنید به تلاش حداکثری برای بازگرداندن زنان به کنج خانه علی رغم تغییر وضعیت توانایی های زنان.)

واسط جنسیتی میان انسان و کار

در دیدگاه مردسالار موجود، استعدادها و توانایی های بالفعل و بالقوه افراد، محصول تکامل تاریخی و از جمله تبعیض ها نیست؛ بلکه واقعیتی مطلق است. این شکل تفکر یک سویه خصلت تفکر مردسالار و سیر استدلالی مغالطه آمیز "مصادره به مطلوب" است. همین سیر استدلالی در نگاه قانونی و اجتماعی ما موج می زند و اتفاقاً این نوع استدلال کردن ساده ترین راه برای فرار از کرده های گذشته و "مراحلِ مختلفِ شدنِ تاریخی" است. به عنوان مثال به جای اینکه طرفداران این اندیشه توضیح دهند چه رابطه ای میان خانه نشین کردن زنان و عدم توانایی لازم آنها برای کار اجتماعی وجود دارد، به راحتی و با تنگ نظریِ خاصِ این نوع استدلال، هر دوی اینها را جزو ذات و واقعیت حتمی و حتی بسیاری اوقات ابدی می پندارند. آنچه باید توضیح داده شود، واقعیت پنداشته می شود. هر چه هم که ادای ترک کردن این تفکر را دربیاورند فایده ای به حالشان ندارد؛ زیرا همگان فهمیده اند که هر گاه مردسالاری اعتراف به چیزی می کند، از سر حفظ سایر منافع و عقب نشینی ای موقتی است. زمانی که مردسالاری قبول کند که رفتار، استعداد و ظرفیتهای انسانی در حال تبدیل و تغییر است، آنگاه خود را انکار کرده است. زیرا دیگر چیزی ذاتی نیست و مردسالاری دژِ مستحکمی برای خزیدن به درون آن ندارد. تعریف جنسیتی کار، زنان ایران را در حصاری از جنس انسان جنسیتی گرفتار کرده است.

واسط میان انسان و کار در این سیستم نیز دارای اشتباهات فراوانی است. خانواده اول شامل خانم الف1 و آقای الف2 و خانواده دوم شامل خانم ب1 و آقای ب2 را در نظر می گیریم. تقسیم کار غیر جنسیتی در درون این خانواده بر اساس توانایی های اعضای آن شکل می گیرد. مثلاً خانم الف1 و آقای ب2 وظیفه آشپزی را به عهده می گیرند؛ که آنهم نه ابدی و همیشگی، بلکه قراردادی است. وظایف نه بر اساس جنسیت، بلکه بر این اساس علاقه و توانای تعریف میشوند و ایندو با آنکه جنسیتی خلاف هم دارند ولی یک وظیفه را به عهده دارند. همچنین است سایر وظایف در درون یک نهاد اجتماعی و از جمله خانواده. اما تقسیم کار جنسیتی، مثلاً آشپزی را وظیفه مشخص زن و کار بیرون را وظیفه مشخصی مرد می داند. بنابراین، الگوها از پیش تعیین شده است و استعدادهای خاصی را در افراد پرورش می دهد. از طرفی خود همین شکل گیری وظیفه جنسیتی، به راحتی و بر اثر گذشت زمان به کلیشه تبدیل شده و انسان را به انسان جنسیتی بالفعل، با قابلیت بازتولید خود تبدیل می کند. در این نظام، جنسیت – که در کشور ما فیلتری به نام مذهب نیز به آن افزوده می شود- اولین معیار تعیین وظایف و حقوق است و این دقیقاً خلاف ادعای تفکر حاکم مبنی بر شایسته سالاری است. شایسته سالاری در ابتدا با جنسیت محدود می شود و دقیقاً خلاف آنچه در استنتاج شکل اول بیان شد، استعدادهای افراد اولین معیار نیست. تقسیم کار جنسیتی موجب محرومیت زنان از پیشرفت لازم در زمینه های مختلفی از جمله هنر، سیاست و اقتصاد شده است. چه کسی می تواند انکار کند قسمت اعظم مادرانمان، حتی در سنین چهل سالگی برای خرید کوچکترین وسیله مورد نیاز، دست به سوی شوهرشان دراز می کنند. از آن بدتر حتی برای تفریح و مسافرت نیز باید از او اجازه بگیرند. آزادی اقتصادی زن، خصلتی توخالی و انتزاعی است که برای فرار از آگاهی رو به رشد جامعه تبلیغ می شود. تقسیم کار جنسیتی موجب می شود، استعدادها، خلقیات، شرایط و به طور کلی هستی انسان، از انسان جدا شده و بر او تسلط یابد.

تخاصم کار جنسیتی

تنها کار ضروری و بایدی زن، تن دادن به هر لذت یا فرمانی است که شوهر می خواهد و همه کارهای دیگری که به او محول شده، یا مزیت اقتصادی برای او دارد یا از سر لطف زن است. این بدین معناست که تنها جنبه بالقوه برای رشد او –یا جنبه بالقوه ای که برای رشد او به عنوان یک باید ارزشی در نظر گرفته می شود- شوهر داری و در نهایت خانه داری و بچه داری است. جنبه های دیگر صرفاً خصوصیتهای توصیه شده اند و آنهم نه از روی انساندوستی که از روی خالی نبودن عریضه! زندگی برای زن ساختای تک بعدی دارد و آن، ازدواج و بایدی است که اگر انجام ندهد معصیت بزرگی مرتکب شده است و خود ازدواج نیزبرای زن ساختاری تک بعدی دارد: رشد شخصیت زن، صرفاً و فقط جنبه ای از رشد مرد در کل است. پیشرفت زن در جنبه ای از زندگی تعریف می شود که مرد در آن حضور دارد و ذی نفع است. این جنبه تک بعدی همان تعریف سکسوالیته از زن و تبدیل کار او به کار انتزاعی است. بدین سان کاز زن، از کار واقعی و تولیدی، از کاری که به او هویتی مستقل و بدون وابستگی اقتصادی می دهد به کار انتزاعی –نخست به عنوان کار سکسی- باعث می شود زن نه تنها به پایین ترین سطح بشریت تنزل یابد، بلکه به این معناست که زن، چون سکوسالیته تعریف شده و غایت بودنش در خدمت به مرد –و از مهمتر خدمت جنسی به مرد- است، بنابراین نهایت بودن و تنها وجه بودن او نیز در همین است؛ یعنی در خدمت به مرد و ساختن بتی به نام مرد. نتیجه منطقی این بودن، رقیب دانستن زنان دیگر برای تصاحب این منبع سرشار و الهیِ بودنِ اوست! رقیبی که از قضا بسیار نیرومند است و این رقابتی است برای خود بودن؛ زیرا هستی  زن و بودن زن و تنها باید کاری زن، در خدمت به مرد است. می توان رقابت جنسی سنتی حاکم بر روابط میان زنان –حداقل قشر سنتی آن- را به درستی فهمید که ریشه در چه دارد: فرو رفتن زن در وظیفه جنسی ای که برای او تعریف شده است؛ یعنی سکس و سکسی بودن. و این یعنی بیگانگی از دیگر زنها. زیرا زنها رقبای بالفعل او هستند که با حضور قوانین تعدد زوجات و صیغه به راحتی قابلیت بالقوه پیدا می کنند و این یعنی تهدید هستی زن و تنها امکان بودن زن. همینجا منبع استدلال دوستان مردسالار به خوبی آشکار می شود. چون مهمتریم وظیفه زن، انجام خدمات جنسی به مرد، با مختل شدن آن به هر دلیل، مرد می تواند زن دیگری را برای کمک به هر چه بهتر بودنش به تصاحب درآورد: زن اصلی ترین وظیفه اش را انجام نمی دهد و من به عنوان مردی که او را در اختیار دارم این حق را نیز دارم که زنی دیگر، برای کمک به بهتر بودنم اختیار کنم؛ شاید هم او کمک و دستیار همسر اولم باشد! یک سویه بودن این حق را نیز می توان به درستی فهمید.

تا اینجای کار نتیجه تقسیم کار تخاصم میان زنان و رقابتی جنسی (شوهر داری) –والبته رقابتهای دسته دوم در خانه داری و بچه داری- بوده است. اگر رفیق عزیز مردسالار ما اینک حضور داشت، خیلی راحت و بسیار ساده تر از آنکه حتی اندکی به مغزش فشار بیاورد، رقابت جنسی میان زنان را جزو ذات او دانسته و همه این "ذات ها" همچون حوریان مورد علاقه اش از آسمان نازل شده اند. بدینسان تبدیل کار واقعی به کار انتزاعی (سکسی)، تبدیل انسانیت زن به جنسیت خاص زن است و این رابطه ای متخاصم میان زنان است. رقابتهای دیگر در میان زنان، از کسب استقلال اقتصادی تا فعالیتهای اجتماعی و غیره نه تنها وظایف زن نیست که ضد وظایف اوست؛ زیرا او را از وظایف اصلی اش باز می دارد.

از طرفی تخاصم میان مردان نیز وجود دارد. ساختن زندگی بهتر و مناسبتر (حداقل از جنبه اقتصادی و این فقط یک حداقل است) برای خود و خانواده وظیفه اوست و کوتاهی در این وظیفه، یعنی کوتاهی در مردانگی. از طرف دیگر رقابت دایم میان مردان برای تبدیل هر چه بیشتر و بهتر کار واقعی زن به کار انتزاعی زن –که در فرهنگ مردسالار ایران به عنوان ارزش الهی تبلیغ می شود- باعث تولید خصلت آشنایی به نام غیرت مردانه می شود. مردی که غیرت ندارد و توان تبدیل زن به یک انتزاع محض را ندارد اصلاً مرد نیست. قانون و فرهنگ ما نیز برای این غیرت جایگاه ویژه ای قایل شده، حتی اگر آنرا انکار کند. و غیرت، دامن خود مردان را گرفته و آرامش فکری او را که اینک انسانی متعصب با ارزشهایی که شدیداً سکسی شده است از او گرفته. می توان درک کرد که چرا قانون و فرهنگ ما –نهایتاً به طور غیر مستقیم- از قتلهای ناموسی حمایت می کند: قانون و فرهنگ ما مرد را درک می کند! زیرا خود مسسب رفتار اوست. و این یکی از جاهاییست که مردسالاری به ضد خود بدل می شود. هدف، که سالاری مرد است به دست آمده؛ ولی همراه آن، او را –و همراه او زن را- به ورطه نابودی کشانده است. بنابراین تقسیم کار جنسیتی به ناچار به تخاصم در درون دو جنس بدل شده است. این تخاصم در درون دو جنس به تخاصم میان دو جنس تبدیل می شود: زنان تن پرور و خودخواه و بدون توانایی انجام کار تولیدی می شوند و مردان انحصار طلب، محدودیت زا، اقتدارگرا و سالار. تن پروری و عدم توانایی بالفعل کار تولیدی در مقابل فعالیت تولیدی ، و انحصار طلبی، محدودیت زایی، اقتدار گرایی و سالاری در مقابل آزادی بشر است. تخاصم جالبی شکل می گیرد: تولید جنگ دایمی در درون دو جنس و میان دوجنس.

 می بینیم که ادعای دوستان درباره اینکه منافع زن و مرد –حداقل در نظام خانواده- در جهت هم است و نه در تقابل با هم،  چقدر پوچ و اتفاقاً چقدر معکوس است: رابطه و منافع زنان و مردان کاملاً در تقابل و تخاصم با هم است و رابطه آنها چیزی جز رقابت دایمی برای به نابودی کشاندن هستی شان نیست. اگر اندکی وارد واقعیات جامعه –نه ایده آلهای ذهنی مردسالاری حاکم که جدیداً هم علاقه زیادی دارد که به سمت آن حرکت کند- شویم، موضوع ضد زن بودن کار انتزاعی زن را می یابیم. یعنی کار خانه که اوج هنر زن سنتی ما، یعنی زن ایده آل تفکر مردسالار –به جز شوهر داری- است. تکامل بودن زن بعد از شوهر داری، خانه داری است و او هر کاری می کند، باید از وظایف اصلی اش که در خانه است غافل نشود. اگر او می خواهد کتابی بنویسد، شغلی داشته باشد، فعالیت اجتماعی یا هنری انجام دهد و ... باید نخست دقت کند که وظایف اصلی اش در خانه از یاد نرود! و همه اینها وقتی به مرد می رسد جنبه ای از ارزش او و جزو بایدهای او می شود!: کار زنی بودنی برای مرد است و کار مرد بودنی برای خود و ته مانده های آنهم برای زن! چاشنی هایی همانند عشق در روابط زناشویی و مزخرفاتی از این دست، تا زمانی که تکامل شخصیتی زن و مرد در شرایط برابر به انجام نرسد از پیش محکوم به شکست است. به وضوح می توان مشاهده کرد که تقسیم کار جنسیتی نیز به ضد خود بدل می شود: به جای آسودگی انسان، تخاصمها و شک و تردیدها و رقابتهای جنسیتی، انتزاعی و غیر ضروری ایجاد می کند. هر چه این تقسیم کار بیشتر به سمت جنسیتی شدن پیش رود، تخاصمهای و رقابتهای جنسیتی بیش از پیش تشدید می شود. کار انتزاعی زن کاری کالایی و برای فروش به مرد است و نتیجه در جهت هر چه کالایی کردن زن است و نتیجه منطقی تقسیم کار جنسیتی است. این کالایی شدن با افزایش تخاصم و رقابت بیش از پیش تشدید شده و در به شکل مهریه های سنگین در می آید.

به زودی درباره وظیفه مادری و وظایف زنان به تفصیل بحث خواهیم کرد؛ ولی تا همینجا، -حداقل فعالان حقوق زن در ایران به خوبی- می دانند که مادری و به طور کلی توجه به پیشرفت زن و مرد به طور همزمان و در کنار هم، چه واژه غریبی است در ایران. مسخرگی جملاتی همانند "بهشت زیر پای مادران است" با نگاه ساده ای به قوانین مان، از پیش هویداست. حق با آدام اسمیت است: تقسیم کار است که استعداد مختلف را به وجود می آورد.

محتوای کار زنانه و مردانه

نیازهای زن صرفاً باید تا آنجا ارضا شود که بتواند بهتر بودن مرد را به سرانجام برساند. خصلت آن، بودنی فقط برای دیگری است و نه همزمان برای خود و برای دیگری و در نتیجه خصلتی غیر اجتماعی و حتی ضد اجتماعی به خود می گیرد. کار مرد و در نتیجه محتوای او صرفاً از دیدگاه کار، بودنی کاملاً اجتماعی است و در ذات خود قابلیت بالقوه رشد شخصیت فردی و اجتماعی را دارد. مرد را از کودکی برای مسولیت پذیری پرورش می دهند و اتفاقاً نگاه ایدئولوژیک موجود نیز سرپرستی و ریاست را از خصایص ذاتی او می داند. به عبارتی در غایت بودن مرد، او یک انسان با خاصیت بالقوه ای برای بودن است. اما این فقط یک طرف قضیه است. طرف دیگر قضیه بیانگر شکل گیری شخصیتی است که خود را والا، رییس و سالار می داند. این یکی دیگر از جاهاییست که نظام مردسالار به ضد خود بدل می شود. مرد همانقدر که سرشار از بودن می شود، از بودن تهی می شود: چهره تک وجهی انسانی که ابزاری – و تنها ابزاری- است که بار زندگی به دوش اوست: کالا و ماشینی که همه از او، و فقط از او توقع چرخاندن چرخهای –حداقل اقتصادی- زندگی خانوادگی را دارند. و چه رابطه جالبی میان بیگانگی از کار و بیگانگی جنسیتی مرد از کار پیش روی ماست. نظام مردسالار بیگانگی او را دو چندان می کند و خود هم نمی داند که ناسازگاریهای فعلی خانواده و اجتماع، محصول نگرش اوست به تولید و بازتولید روابط انسانها. وظایف زن، به عنوان زن و نه به عنوان یک انسان در نگاه رایج نظام ایدئولوژیک موجود در ایران، کاملاً سکسوالیته تعریف شده است. تنها وظایفی که زن باید انجام دهد در چهارچوب جنسیتی و سکسی اوست. زن باید دقت کند که جوری لباس نپوشد که مرد را تحریک کند. جوری صحبت نکند که مرد را عصبانی کند. جوری رفتار نکند که موجبات خشونت را فراهم کند و .... البته صحبت از نوع رفتار اجتماعی صحیح به هیچ عنوان مد نظر نیست. در آزادترین جوامع نیز معیارهایی برای مثلاً پوشش وجود دارد. مشکل اساسی این است که معیار رفتار زن با نتیجه آن در مرد سنجیده می شود واین یعنی زن در مرد تعریف می شود و عجیبتر اینکه بر عکس آن یا وجود ندارد، یا به دلیلی غیر از دلیلی فوق با آن برخورد می شود، یا کاملاً عوام فریبانه با آن برخورد می شود و یا نهایتاً در حد نصیحتهای پدرانه حل و فصل می شود (تفکر مردسالار همیشه به مرد که رسیده قانون را به نصیحت تبدیل کرده است!).  مرد موجودی نادان و فاقد کنترل روی خود تصور می شود که زن باید هر آن منتظر رفتاری زننده از سوی او باشد. از طرفی وجود زن پس از ازدواج، به طور کامل در اختیار شوهر است و نمی تواند در اختیار او نباشد. او باید به هر لذتی که مرد می خواهد تن دهد و فقط به شوهر داری فکر کند. کار کردن در معنای رشد شخصیت او حتی می توان گفت نه تنها نهی، که نفی شده است. زیرا او را از وظایف اصلی اش باز می دارد! بدین سان، زن، بودن را در یک چیز می بیند و آن چیزی جز در خدمت مرد بودن نیست. کار زن، کمک به هر چه بهتر "بودن" مرد محدود می شود و این یعنی زن پیش از تولد، وظیفه ای دارد به نام در خدمتِ "بودنِ" مرد؛ و از همینجاست که می توان فهمید چرا زن به تنهایی و به عنوان یک انسان در قوانین ما حضور ندارد و چرا او همواره باید تحت قیومیت مردی باشد: زیرا او اصلاً وجود ندارد. لازمه بودن او در کمک به هر چه بهتر "بودن" مرد است. بنابراین "کارِ او" فروش جنسیتش است. فروش خود به عنوان یک زن است. ادبیات موجود در نگاه شرعی و قوانین ما نیز کاملاً و بدون خجالت بر این امر صحه می گذارد: "زن باید به هر لذتی که مرد می خواهد خود را تسلیم کند و بدون عذر شرعی از نزدیکی او جلوگیری نکند و اگر اطاعت اینها را بکند، تامین معاش او به عهده مرد است." این خودِ فروشِ زن، به عنوان جنسیتش است. فرق آن با فاحشگی رسمی، فقط در یک تکه کاغذ است و رفقای بشر دوست ما به آنسوی این کاغذها، جایی که زندگی حقیقی در حال وقوع است کاری ندارند. کارِ زن در خدمت بودن خود نیست و او را در مختصاتی مجزا از هستی خارجی قرار نمی دهد. بلکه کار او در معنایی خارجی و با معنایی خارجی به نام مرد مشروعیت و معنا پیدا می کند. بنابراین او هستی مجزا و مختصات مجزایی در طبیعت ندارد: این یعنی انکار زن و انکار بودن زن. و این آغاز بیگانگی زن با خود به عنوان زن، و همراه با آن به عنوان یک انسان است. (چگونگی این تبدیل را به بخش بعدی همین مقاله بررسی می کنیم.)

 "وظیفه زن نیست که معاش خانواده را تامین کند." "زن باید در خانه بماند و خوب شوهر داری کردن را بیاموزد." "زن برای بیرون رفتن از خانه باید از شوهر اجازه بگیرد." "زن باید به هر لذتی که مرد می خواهد خود را تسلیم کند." و هزار و یک دستورالعمل برای تشدید بیگانگی زن با خود و کار. و دوباره این است نتیجه اینهمه سال تکامل میهنی که به تاریخش افتخار می کنیم!

ایجاد تفاوتهای ارزشی

تفکر حاکم، همواره در تلاش است تا مخاطب خود را به این جمله عادت دهد:

"تفاوت حقوق و وظایف به معنای تفاوت ارزشی میان زن و مرد نیست." البته این در نوع اندیشیدن تفکر حاکم است که موضوعات را از هم جدا کرده و آنها را در فضایی انتزاعی مورد بررسی قرار می دهد؛ همانگونه که مجرم و جامعه را از هم جدا می کند. این مسئله در واقع از مهمترین بخشهای ادعای تفکر حاکم، و به طور کلی تفکر مردسالار است. در ابتدا باید ببینیم تفاوت حقوق و وظایف به معنای تفاوت ارزشی هست یا نه؟ (در بخش بعدی همین مقاله، به طور اخص و به تفصیل، به این مبحث باز خواهیم گشت)

خود این جمله در ذات خود باز از همان سیر مغالطه آمیز مصادره به مطلوب استفاده می کند. اگر تفاوت در حقوق و وظایف به معنای تفاوت ارزشی در میان انسانها نیست، پس ما حق داریم این جمله را در یک کلیت بررسی کنیم؛ مگر آنکه به طور دقیق مشخص شود که چه حقوق و ظایفی به معنای تفاوت ارزشی نیست. آیا تفاوت ارزشی ای میان برده دار و برده نیست؟ حتی اگر برده به عنوان برده در قانون تعریف نشده باشد؛ حتی اگر برده دار مالک جان برده نباشد؛ و فقط مناسبات تولیدی برده داری میان آنها برقرار باشد؟ با نگاه ساده ای به تاریخ می توان دریافت که حقوق و وظایف، ارزش انسانها و خاصیت بالقوه کسب آنرا در یک جامعه مشخص کرده اند. اگر مرد حق دارد در شرایطی همسرش را کتک بزند، او را از بیرون رفتن و کار کردن نهی کند؛ طلاق یک جانبه دهد؛ از او هر لذتی را طلب کند و... اصلاً اینها به معنای تفاوت ارزشی نیست و اینها همه ارزشهای مقدسی هستند که باز از بالا نازل شده اند! من حق دارم تو را بزنم در عوض نان بخور و نمیری برایت تهیه می کنم و اصلاً این را به حساب ارزشمند تر بودنم نگذار. من پیش از تولد از شکم مادرم دو برابر خود مادرم دیه دارم چون قرار است بعداً و احتمالاً نان آور کسی باشم و ای مادرم این را هم به حساب ارزشمندتر بودنم نگذار! من یک کراکی معتاد هستم و زمانی که با یک خانم در یک ماشین تصادف می کنم دیه ام دو برابر اوست و باز هم و باز هم این را به حساب ارزشمندتر بودنم نگذار! فرهنگ مردسالار ایران از زن، طلب کار نمی کند. زیرا او را بیگانه با کار می داند. بیگانگی با کار یعنی بیگانگی با رشد شخصیت فردی و اجتماعی و محروم شدن او از فرآیند "بودن" است و این براحتی بستری است برای ایجاد کلمه والا، ارزشمند و برتری بخش "مرد": انسانیت جنسیتی می شود؛ حتی علی رغم آنکه نعره برآورید چنین نیست.

شکل زیر بیانگر چگونگی شکل گیری جامعه جنسیتی در نتیجه تقسیم جنسیتی حقوق و وظایف -بدون وارد کردن بیگانگی از جنسیت- است: